ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2.08 ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 1.7% ਸਨ। ਹਿੰਦੂ 79.8% (ਲਗਭਗ 96.63 ਕਰੋੜ), ਮੁਸਲਿਮ 14.2% (ਲਗਭਗ 17.22 ਕਰੋੜ) ਅਤੇ ਇਸਾਈ 2.3% (ਲਗਭਗ 2.78 ਕਰੋੜ) ਸਨ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰ 1991 ਵਿੱਚ 24.3% ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇ 2001 ਵਿੱਚ 18.2% ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਘੱਟ ਕੇ 8.4% ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 16 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਾਧੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 1991 ਵਿੱਚ 62.95% ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇ 2001 ਵਿੱਚ 59.9% ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਘੱਟ ਕੇ 57.7% ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 1991 ਵਿੱਚ 34.46% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2001 ਵਿੱਚ 36.9% ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ 38.5% ਹੋ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਘਨੌਰ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ. ਲਖਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ, ਕੈਨੇਡਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ‘ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀਪਾਂਕਰ ਗੁਪਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਔਰਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟਵਾਦੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ (ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ) ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਹੈ।” ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਜੀ.ਐੱਨ.ਡੀ.ਯੂ.), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵੀ “ਬਦਲਾਅ ਸਿਧਾਂਤ” (ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ ਥਿਊਰੀ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ 1.5 ਲੱਖ ਤੋਂ 2 ਲੱਖ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇਗੀ। “ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ., ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਇੱਕਜੁੱਟਤਾ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਖਿਆ ਚੋਣ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਸੰਖਿਆ ਧਾਰਮਿਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,” ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਜੀ.ਐੱਨ.ਡੀ.ਯੂ. ਦੇ ਮਾਨਵਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਡੀਨ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਿਹਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਹਤ ਸਰਵੇਖਣ-5 (2019-21) ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ (ਟੀ.ਐੱਫ.ਆਰ.) ਪ੍ਰਤੀ ਔਰਤ 1.61 ਬੱਚੇ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਿਪਲੇਸਮੈਂਟ ਲੈਵਲ 2.1 ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਹਤ ਸਰਵੇਖਣ-1 (1992-93) ਦੌਰਾਨ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲਗਭਗ 2.9 ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”